سبک زندگی در اوقات فراغت

مسألة «اوقات فراغت» در جامعه امروزی یک پدیدة جدید است زیرا با تغییر از دوره سنتی به جامعه مدرن محصول دوران شهرنشینی و عصر صنعتی، اوقات فراغت است.

انسان ها در جامعه مدرن برای گذراندن زندگی روزمرة خود مجبورند دائماً در فعالیت باشند و ساعت های طولانی از زندگی خود را صرف کار و تلاش در محیط های بسته و محدود سازمانهای اداری کنند. مشکلات روحی و روانی و آسیب های جسمی زندگی مدرن در مقایسه با زندگی روستایی و عشایری، باعث شد عده ای در اندیشة طرح اوقات فراغت و مدیریت چنین اوقاتی برآمدند تا بتوانند با مدیریت اوقات فراغت، از نیروی کار افزار استفاده ی بیشتری داشته باشند. اهمیت اوقات فراغت برای انسان امروزی تا آنجا است که رشته های علمی جدیدی برای تحلیل و بررسی و مدیریت ابعاد مختلف این مسأله شکل گرفته است. در سال 2000 میلادی، تکنولوژی کامپیوتر به میان آمد اما امروزه با وجودجامعه مدرن و داشتن آپارتمانهای لوکس قوطی کبریتی، تکنولوژی فکر به میان آمد. در این تکنولوژی ، مدیریت کردن اوقات فراغت مولفه ای بسیار مهم مطرح شد.

منظور از اوقات فراغت

«فراغت» لغتی است عربی که از ریشة «فَرَغ» گرفته شده است. معانی مختلف دارد: «جدایی از چیزی یا کاری»، «وسعت»، «پایان یافتن کاری»، «دست کشیدن از کار» و «فرصتی که پس از پایان یک کار در اختیار انسان قرار می گیرد» از مهم ترین معانی فراغت است. «اوقات فراغت» نیز به معنای زمان ها و فرصت هایی است که فرد در استراحت و آسایش از کار رسمی و شغل اصلی خود به سر می برد.

بعضی، اوقات فراغت را به گونه ای معنا کرده اند که به معنای اوقات و زمان های آزادی تمام عیار انسان از همة محدودیت های قانونی و اخلاقی است. اوقاتی که انسان باید فقط به دنبال امور دلخواه و لذت های مورد علاقه خود برود و بگردد. از نظر اینان اوقات فراغت یعنی اوقات بی مسؤولیتی، آزادی محض و اوقات رهایی از وظایف اجتماعی!

چنین نگاهی از اساس با اندیشة اسلامی و نوع نگاه اسلام به انسان متفاوت است. اوقات فراغت از نظر اسلام هرگز به معنای «اوقات بی مسؤولیتی» یا «اوقات بیکاری» نیست. زیرا در هر جایی و تا زمانی که انسان عقل و اختیار و آگاهی و قدرت داشته باشد، مسؤولیت نیز دارد. بنابراین هرگز نمی توان اوقات فراغت را اوقات بی مسؤولیتی و آزادی محض و رهایی از وظایف و تکالیف دانست. اوقات فراغت به معنای اوقات بیکاری هم نیست. زیرا بیکاری یعنی اینکه فرد هیچ کاری برای انجام دادن نداشته باشد. اما در اوقات فراغت کارهای زیادی برای انجام دادن هست. و کسی که اوقات فراغت خود را اوقات بیکاری تلقی کند، از نظر اسلام کاری ناپسند انجام داده است. در بعضی روایات فراغت به معنای بیکاری به شدت نکوهش شده و شخص فارغ به عنوان کسی که مورد غضب خداوند است معرفی شده است:

إِنَّ اللَّهَ جَلَّ وَ عَزَّ یُبْغِضُ‏ الْعَبْدَ النَّوَّامَ الْفَارِغ‏؛

به درستی که خدای عز و جل بندة پرخواب بیکار را دشمن می دارد.

همچنین اوقات فراغت با «تفریح و سرگرمی» نیز متفاوت است. تفریح و سرگرمی در حقیقت یکی از راه های گذران اوقات فراغت است. به تعبیر دیگر، محصول اوقات فراغت است. بنابراین با اوقات فراغت متفاوت است.

ویژگی های اوقات فراغت

تا اینجا معلوم شد که اوقات فراغت چه چیزهایی نیست. در اینجا برای فهم بهتر اوقات فراغت بارزترین ویژگی های آن را بیان می کنیم:

1. فراغت از کار رسمی و روزانه: یکی از شاخصه های اوقات فراغت این است که انسان از کار رسمی و روزانة خود فارغ باشد. شاید همین ویژگی است که موجب شده است برخی افراد اوقات فراغت را به معنای اوقات بیکاری تلقی کنند. بله اوقات فراغت اوقاتی است که از کار رسمی و روزانه فارغ می شویم، اما روشن است که فراغت از کارهای رسمی به معنای بیکاری نیست.
2. دومین ویژگی اوقات فراغت این است که فرد در این اوقات از روی اجبار و اکراه کار و فعالیت خود را انتخاب نمی کند. اوقاتی است که انسان می تواند کارهای مورد علاقة خود را انجام دهد. به تعبیر دیگر، در این اوقات، انسان از اختیار و قدرت انتخاب بیشتری برای گزینش فعالیت مورد علاقه اش برخوردار است. برخلاف اوقاتی که به هر دلیل به فعالیت های رسمی و شغلی خود می پردازد. مثلاً یک کشاورز در هنگام کشاورزی از قدرت انتخاب و اختیار زیادی برخوردار نیست. اگر می خواهد گندم بکارد، لازم است وظایف معینی را انجام دهد، زمان های خاصی به آبیاری و وجین و درو و امثال آن بپردازد. اما اوقات فراغت به این صورت است که هم نوع فعالیت و هم زمان انجام آن و میزان انجام آن دلبخواهی و اختیاری است. به همین دلیل در اوقات فراغت هر کسی به کارهایی می پردازد که مطلوب و دلخواه او هستند. حتی ممکن است فرد در اوقات فراغت کاری سخت و طاقت فرسا انجام دهد، اما چون در غیر از اوقات رسمی شغل معین خود انجام می دهد و به دلخواه و انتخاب خود این کار را انجام می دهد، مصداقی از گذراندن اوقات فراغت به شمار می رود. به همین دلیل است که می توان گفت چگونگی گذران اوقات فراغت متأثر از نوع شخصیت و هویت اجتماعی، تربیتی و اخلاقی افراد است.
3. نداشتن انگیزه و نفع اقتصادی از دیگر ویژگی هایی است که اوقات فراغت را از اوقات اشتغال تفکیک می کند. در اوقات فراغت غالباً افراد انگیزة مادی و سودجویانه ندارند. هر چند مدیران فرهنگی جامعه می توانند و می بایست اوقات فراغت مردم را به گونه ای مدیریت کنند که موجب رونق اقتصادی و گردش مالی بیشتری در سطح جامعه شود. به نظر می رسد اگر توصیه های اسلام دربارة چگونگی گذران اوقات فراغت عملی شود، مثل توصیه به مسافرت و گردشگری، در کنار بهره های فرهنگی و اخلاقی و دینی، شاهد رونق اقتصادی بیشتری در سطح جامعه نیز خواهیم بود.

اهمیت اوقات فراغت

اوقات فراغت در دنیای معاصر از جهات مختلفی اهمیت پیدا کرده است:

زمانی برای فرهنگ سازی

یکی از مهم ترین جهات اهمیت آن این است که بهترین زمان ها برای منتشر ساختن فکر و اندیشه و فرهنگ مورد قبول خود به افراد و جامعه، اوقات فراغت آنان است. با مدیریت اوقات فراغت افراد می توان باورها، ارزش ها، رفتارها و امیال و خواسته های شان را به سمت و سوی مورد نظر سوق داد. بیشترین سرمایه گذاری های فرهنگی در بسیاری از کشورهای پیشرفته در روزگار حاضر بر روی ساخت فیلم و سریال و کارتون و انیمیشن و اسباب بازی و سرگرمی های مختلفی است که همگی آنان به منظور پر کردن اوقات فراغت افراد صورت می گیرد. اما نگاه اسلام به مقولة اوقات فراغت، نگاهی تربیتی و اخلاقی است و هرگز به عنوان گذران بی هدف وقت یا فرصت هایی برای بیهوده گذرانی به آن نگاه نمی کند. زیرا وقت را بیهوه گذراندن باعث می شود راه های نادرست به روی جوان باز شود.

فرصتی برای ایجاد اشتغال

یکی از بهترین فرصت ها برای ایجاد میلیون ها شغل، برنامه ریزی برای مدیریت اوقات فراغت مردم است. برای این منظور اوقات فراغت مردم، نیاز به کارهای فرهنگی و اقتصادی و اجتماعی فراوانی است. عده ای باید امکانات تفریحی و ورزشی مورد نیاز برای گذران اوقات فراغت را بسازند و از آنها نگه داری کنند؛ عده ای باید مکان های نمایشی، مثل سینماها، خانه های تئاتر و نمایشگاه های عکس و فیلم و امثال آن را تأمین کنند و عده ای باید روزها و سال ها کار کنند تا بتوانند چند ساعت از اوقات فراغت مردم را پر کنند. به عنوان مثال، برای ساختن برخی فیلم ها صدها نفر، مشغول فعالیت اند و بعضاً چندین هزار ساعت کار و تلاش دسته جمعی صورت می گیرد تا فیلمی تولید شود؛ شبکه های مختلف رادیویی و تلویزیونی و ماهواره ای و سایت های مختلف اینترنتی و ده ها و صدها مورد دیگر را می توان محصول کار برای مدیریت اوقات فراغت دانست. بنابراین یکی از راه های ایجاد اشتغال در دنیای مدرن، تلاش در جهت پر کردن اوقات فراغت اقشار مختلف مردم است.

وقتی سخن از اوقات فراغت به میان می آید، بسیاری گمان می کنند صرفاً مربوط به نوجوانان و جوانان و آن هم در فرصت تعطیلات تابستانی مدارس و دانشگاه ها سخن گفته می شود! اما کاملاً نادرست است. اوقات فراغت اختصاص به قشر خاص، سن خاص یا زمان خاصی ندارد، بلکه گلیه افراد جامعه را در بر می گیرد. همة افراد جامعه نه تنها نیازمند داشتن اوقات فراغت هستند، بلکه خواه ناخواه بخش زیادی از زندگی آنان را می توان زیر مجموعة اوقات فراغت دانست. همین مسأله اهمیت برنامه ریزی برای اوقات فراغت را نشان می دهد.

تهدیدی برای سلامت اخلاقی جامعه

اوقات فراغت در کنار همة خوبی ها و برکاتی که دارد، اگر به درستی ساماندهی نشود می تواند به عنوان یکی از جدی ترین تهدیدات برای سلامت اخلاقی و روانی جامعه به شمار آید. شاید بتوان گفت یکی از مهمترین علل انحرافات و بزه کاری ها و کجروی های اجتماعی بی برنامگی افراد در حوزة اوقات فراغت است. این یک حقیقت است که اگر مسؤولان فرهنگی و مدیران فکری جامعه با توجه به سبک زندگی سالم و اسلامی، ارزش های ملی اوقات فراغت قشرهای مختلف جامعه را مدیریت نکنند، خسارت های جبران ناپذیری در حوزة فرهنگ و اخلاق به بار می آید. اگر ما برای اوقات فراغت مردم برنامه ریزی نکنیم و جهت دهی مناسبی برای آن نداشته باشیم، دیگران این کار را خواهند کرد. اگر در این زمینه کوتاهی به عمل آید به منزل این است که زمینی آماده در اختیار دشمنان فرهنگی جامعه قرار خواهد گرفت. آنان بر اساس ارزش های خود سعی خواهند کرد اوقات فراغت جوانان ما را به سمت و سوی مورد نظرشان سوق دهند. امام علی(علیه السلام) می فرماید:

مَعَ‏ الْفَرَاغِ‏ تَکُونُ‏ الصَّبْوَة؛

همراه با فراغت، تمایل به خواسته های شیطانی حاصل می شود.

اوقات فراغت و کارکردهای آن

همانطور که اشاره شد، اوقات فراغت می تواند کارکردهای مختلفی داشته باشد. اوقات فراغت موجب می شود تا تکرار و یکنواختی در زندگی پیش نیاید. خستگی های جسمی و روحی موجب کسالت و سستی در انجام وظایف نشود. بر این اساس می توان فواید اوقات فراغت را به این ترتیب ذکر کرد:

1. رفع خستگی های ناشی از کارهای روزمره؛ به هر حال، هر شخصی، توانی محدود دارد، کار مداوم و یکنواخت موجب خستگی جسمی و روحی می شود، اوقات فراغت اگر به درستی مدیریت شود می تواند خستگی ها را رفع کند؛
2. بالا بردن بازده کار؛ اوقات فراغت موجب بازیابی و بازسازی توانایی های افراد می شود و در نتیجه بازده کاری آنان را بالا خواهد برد.
3. جلوگیری از افسردگی های روحی و خستگی های جسمی: اوقات فراغت می تواند بسیاری از مشکلات روحی و روانی و اضطراب ها و ترس ها و خشم ها را کنترل کند و در نتیجه موجبات آرامش روحی و آسایش جسمی را فراهم کند؛
4. رشد اجتماعی: در صورتی که اوقات فراغت را در فعالیت های اجتماعی سپری کنیم، موجب رشد اجتماعی افراد و بهبود روابط اجتماعی می شود؛
5. پیشگیری از آسیب های اجتماعی: مدیریت درست اوقات فراغت و ساماندهی آن در جهت فرهنگ سازی می تواند زمینة شکل گیری بسیاری از آسیب های اجتماعی را از بین ببرد.
6. رونق اقتصادی: اوقات فراغت اگر به درستی ساماندهی شود می تواند موجب رونق اقتصادی مردم شود. به عنوان مثال، اگر همگی مردم یا بخش اعظمی از آنان به این توصیة قرآن مبنی بر سیر و سفر در زمین عمل کنند در آن صورت شاهد رشد و رونق اقتصادی  در بسیاری از مناطق جهان خواهیم بود.
7. فرصتی برای تقویت ایمان و عبادت بیشتر: یکی از بهترین کارها در اوقات فراغت این است که به امور عبادی و دینی خود بیشتر بپردازیم. اطلاعات و آگاهی های دینی و مذهبی خود را بالا ببریم. امام علی(علیه السلام) در تفسیر آیة شریفه «وَ لا تَنْسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیا» می فرماید:

لَا تَنْسَ‏ صِحَّتَکَ‏ وَ قُوَّتَکَ‏ وَ فَرَاغَکَ‏ وَ شَبَابَکَ وَ نَشَاطَکَ أَنْ تَطْلُبَ بِهَا الْآخِرَةَ؛

فرامونش نکن که از تن درستی، نیرومندی، فراغت، جوانی و نشاط خود برای طلب آخرت استفاده کنی.

ضرورت استفادة بهینه از وقت

همانطور که در تعریف اوقات فراغت گفتیم، اوقات فراغت به معنای اوقات مرده و بی فایده نیست. بر اساس فرهنگ دینی، ما حق نداریم حتی لحظه ای از اوقات عمر خود را به بطالت بگذرانیم. ما در برابر لحظه لحظة عمر خود باید پاسخگو باشیم. در روایات آمده است از جمله مواردی که باید در روز حساب، پاسخگو باشیم، دربارة چگونگی گذران عمرمان و چگونگی سپری کردن جوانی مان است. پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله و سلم) در تفسیر این آیه که می فرماید«وَ قِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ» فرمودند:

إِنَّهُ لَا یُجَاوِزُ قَدَمَا عَبْدٍ حَتَّى یُسْأَلَ عَنْ أَرْبَعٍ عَنْ شَبَابِهِ فِیمَا أَبَلَاهُ وَ عَنْ‏ عُمُرِهِ‏ فِیمَا أَفْنَاهُ‏ وَ عَنْ مَالِهِ مِنْ أَیْنَ جَمَعَهُ وَ فِیمَا أَنْفَقَهُ وَ عَنْ حُبِّنَا أَهْلَ الْبَیْتِ؛

در قیامت هیچ کس قدم از قدم برنمی دارد مگر اینکه به چهار پرسش پاسخ دهد: از جوانی اش که در چه راهی صرفش کرده؛ از عمرش که در چه چیزی سپری اش نموده؛ از مالش که از کجا جمع اش کرده و در چه راهی مصرفش نموده و از محبت اهل بیت.

مولانا در این رابطه چنین سروده است:

به تعبیر حافظ:

به همین دلیل است که سفارش فراوانی در زمینه غنمیت شمردن زمان شده است. دائماً هشدار داده اند که مواظب فرصت ها و زمان هایی که در اختیارتان است باشید، نه امکان پس انداز کردن وقت وجود دارد و نه امکان بازگرداندن آن. یکی از شاخصه های دین داری و ایمان این  است که شخص مؤمن برای همة اوقاتش برنامه ریزی دارد. هیچ وقتی را برای بیکاری و بطالت ندارد. امام علی(علیه السلام)، در ضمن بیان ویژگی های انسان مؤمن، یکی از ویژگی های او را چنین بر می شمارد که از همة اوقات خود استفاده می برد و هیچ زمانی را به بطالت نمی گذراند. «مشغولٌ وقتُهُ»؛

پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله و سلم) در سفارش های خود به ابوذر غفاری می فرماید:

یَا أَبَا ذَرٍّ کُنْ‏ عَلَى‏ عُمُرِکَ‏ أَشَحَ‏ مِنْکَ‏ عَلَى دِرْهَمِکَ وَ دِینَارِک‏؛

ای ابوذر! در هزینه کردن عمرت نسبت به هزینه کردن درهم و دینارت حریص تر باش.

امام علی(علیه السلام):

إِنَّ الْفُرَصَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ فَانْتَهِزُوهَا إِذَا أَمْکَنَتْ‏ فِی أَبْوَابِ الْخَیْرِ وَ إِلَّا عَادَتْ نَدَما؛

فرصت ها همچون ابر می گذرند. پس اگر فرصتی دست داد به سرعت آنها را در کارهای خیر به کار گیرید و گرنه پشیمانی در پی خواهد داشت.

إِضَاعَةُ الْفُرْصَةِ غُصَّة؛

از دست دادن فرصت اندوه آور است.

غَافِصِ الْفُرْصَةَ عِنْدَ إِمْکَانِهَا فَإِنَّکَ غَیْرُ مُدْرِکِهَا عِنْدَ فَوْتِهَا؛

فرصت های پیش آمده را محکم بگیرید؛ زیرا اگر از دست بروند، دیگر آنها را به دست نمی آورید.

امام حسن(علیه السلام) می فرماید:

الْفُرْصَةُ سَرِیعَةُ الْفَوْتِ، بَطِیئَةُ الْعَوْد؛

فرصت ها به سرعت از دست می روند و به کندی باز می گردند.

امام صادق(علیه السلام) می فرماید:

لَسْتُ‏ أُحِبُ‏ أَنْ‏ أَرَى‏ الشَّابَ‏ مِنْکُمْ‏ إِلَّا غَادِیاً فِی حَالَیْنِ: إِمَّا عَالِماً أَوْ مُتَعَلِّماً، فَإِنْ لَمْ یَفْعَلْ فَرَّطَ، فَإِنْ فَرَّطَ ضَیَّعَ، وَ إِنْ ضَیَّعَ أَثِمَ، وَ إِنْ أَثِمَ سَکَنَ النَّارَ، وَ الَّذِی بَعَثَ مُحَمَّداً (صَلَّى اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ) بِالْحَقِّ؛

دوست ندارم جوانی از شما را ببینم مگر در یکی از این دو حالت باشد: یا عالم و دانشمند باشد و یا متعلّم و آموزنده؛ سوگند به کسی که محمد را به پیامبری برانگیخت اگر در هیچ کدام از این دو حال نبود، کم کاری و کوتاهی کرده و در آن صورت عمر خود را ضایع نموده و کسی که عمر خود را ضایع کند گناهکار است و کسی که گناه کند، جهنمی خواهد بود.

امام سجاد(علیه السلام) در صحیفة سجادیه در این باره می فرماید:

فَإِنْ‏ قَدَّرْتَ‏ لَنَا فَرَاغاً مِنْ‏ شُغْلٍ‏ فَاجْعَلْهُ فَرَاغَ سَلَامَةٍ لَا تُدْرِکُنَا فِیهِ تَبِعَةٌ، وَ لَا تَلْحَقُنَا فِیهِ سَأْمَةٌ، حَتَّى یَنْصَرِفَ عَنَّا کُتَّابُ السَّیِّئَاتِ بِصَحِیفَةٍ خَالِیَةٍ مِنْ ذِکْرِ سَیِّئَاتِنَا، وَ یَتَوَلَّى کُتَّابُ الْحَسَنَاتِ عَنَّا مَسْرُورِینَ بِمَا کَتَبُوا مِنْ حَسَنَاتِنَا؛

خدایا! ... اگر برای ما فراغتی از کارها مقدّر فرموده اى، آن را سالم قرار ده که در آن، گناهی ما را در نیابد و خستگی به ما روی نیاورد، تا فرشتگان و نویسندگان بدی ها، با پرونده هایی خالی از بیان گناهان مان، از سوی ما بازگردند و نویسندگانِ نیکی ها، به خاطر نیکی هایی که از ما نوشته اند، شادمان شوند.

امام موسی کاظم(علیه السلام) می فرماید:

إِنَ‏ اللَّهَ‏ تَعَالَى لَیُبْغِضُ الْعَبْدَ النَّوَّامَ إِنَّ اللَّهَ لَیُبْغِضُ الْعَبْدَ الْفَارِغ‏؛

خدای متعال از انسان پرخواب و از انسان بیکار بدش می آید.

چگونگی گذران اوقات فراغت

همة افراد در نحوة گذران اوقات فراغت خود یکسان نیستند. متأسفانه برخی افراد هیچ برنامه ای برای این کار ندارند. به همین دلیل، بدترین لحظات زندگی آنان زمان های فراغت از کار است. اوقات فراغت برای چنین افرادی معنایی جز اوقات بیکاری ندارد. پرسه زدن در خیابان ها، ایستادن در کوچه و خیابان و یا مشکل تراشی برای اطرافیان محصول چنین نگاهی به اوقات فراغت است. برخی دیگر ممکن است با تماشای تلویزیون و گوش دادن به رادیو و امثال آن اوقات فراغت خود را به گونه ای سپری نمایند. چنین افرادی نیز در اغلب موارد بی برنامه اند. البته اگر با برنامه ریزی زمان هایی از خود را به تماشای تلویزیون و امثال آن اختصاص دهیم، اشکالی ندارد. آنچه که اشکال دارد برخورد منفعلانه با این مسأله است. نباید به دلیل بی برنامگی و از روی بی حوصلگی با شبکه های مختلف تلویزیونی و رادیویی و ماهواره ای و امثال آن خود را سرگرم کنیم. چنین حالتی ممکن است انسان را به بسیاری از ناهنجاری های اخلاقی و اجتماعی بکشاند.

آنچه اسلام از ما می خواهد این است که فعالانه با اوقات فراغت خود برخورد کنیم و با مدیریت صحیح و برنامه ریزی همه جانبه بهترین بهره ها را از اوقات فراغت خود ببریم. توشة جسمی و روحی لازم را برای زمان های فعالیت و کار باید از همین اوقات فراغت فراهم نمود.

تفریح

تفریح می تواند یکی از مهم ترین و ضروری ترین کارها در اوقات فراغت باشد. هر انسانی نیازمند اوقاتی است که در آن به تفریح و سرگرمی بپردازد. البته سرگرمی ها و تفریحات افراد و طبقات مختلف اجتماعی و سنین مختلف متفاوت است، اما هیچ انسانی نیست که بی نیاز از تفریح باشد. تفریح برای تجدید نیرو و زدودن یکنواختی از زندگی، امری لازم و ضروری است. یکی از مهم ترین اصول بهداشت جسم و روان است. در داستان حضرت یوسف(علیه السلام)، وقتی برادران یوسف می خواهند اجازة او را از پدر بگیرند. چنین درخواست می کنند:

«قالُوا یا أَبانا ما لَکَ لا تَأْمَنَّا عَلى‏ یُوسُفَ وَ إِنَّا لَهُ لَناصِحُونَ؛ أَرْسِلْهُ مَعَنا غَداً یَرْتَعْ وَ یَلْعَبْ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ؛

(برادران نزد پدر آمدند و) گفتند: «ای پدر! چرا تو دربارة یوسف، به ما اطمینان نمی کنی؟! در حالی که ما خیرخواه او هستیم! فردا او را با ما (به خارج شهر) بفرست، تا غذای کافی بخورد و تفریح کند؛ و به یقین ما از او محافظت خواهیم کرد.»

برخی از مفسران از این آیه مباح بودن بازی و تفریح برای نوجوانان و جوانان را استفاده کرده اند. حتی صرف نظر از این آیه، هیچ تردیدی در این نیست که اسلام انواعی از تفریح را مورد توجه قرار داده است: ورزش ها و تفریحاتی مثل کشتی گیری، تیراندازی، اسب سواری، شنا، شمشیربازی و امثال آن مورد توجه و سفارش اسلام است. نقش چنین ورزش ها و تفریحاتی در تقویت جسم و روح آدمی و آرامش جسمی و روحی او بر کسی پوشیده نیست. در ادامه برخی از روایات ناظر به چنین ورزش ها و تفریحاتی را ذکر می کنیم:

در روایتی از پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله و سلم) نقل شده است که می فرماید:

حقُّ الولدِ على الوالدِ أن‏ یُعَلِّمَه‏ الکتابةَ و السّباحةَ و الرّمایةَ؛

حق فرزند بر پدر آن است که نگارش، شناگری و تیراندازی به او بیاموزد.

پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله و سلم)، در حدیثی دیگر، شناگری را بهترین سرگرمی مؤمن می داند:

خَیرٌ لَهوِ المُؤمِنِ السَّباحَةُ؛

شنا کردن بهترین سرگرمی و تفریح مؤمن است.

همان حضرت در حدیثی دیگر می فرماید:

کُلُ‏ لَهْوِ الْمُؤْمِنِ‏ بَاطِلٌ‏ إِلَّا فِی‏ ثَلَاثٍ‏ فِی تَأْدِیبِهِ الْفَرَسَ وَ رَمْیِهِ عَنْ قَوْسِهِ وَ مُلَاعَبَتِهِ امْرَأَتَهُ فَإِنَّهُنَّ حَق؛

هر نوع تفریح و سرگرمی برای مؤمن شایسته نیست مگر در سه چیز: تربیت اسب، آماده سازی کمان و اوقاتی که با همسرش می گذراند؛ چنین تفریحات و سرگرمی هایی حق اند.‏

مسافرت و گردشگری

یکی از بهترین و سودبخش ترین راه های گذران اوقات فراغت، که مورد تأکید ویژة اسلام نیز هست، مسافرت و گردشگری است. آیات متعددی در قرآن کریم مردم را به سیر و سفر و گردشگری در سراسر زمین و دیدن نشانه ها و مظاهر الهی و مشاهدة سرنوشت دشمنان دین، تکذیب کنندگان دعوت پیامبران، مجرمان و گناهکاران دعوت می کنند. قرآن کریم گردشگری و سیر و سفر در زمین را موجب فهم و درک بهتر حقایق هستی می داند. مسافرت و دیدن آثار باستانی و نشانه های برجای مانده از گذشتگان را موجب عبرت گیری و تفکر بیشتر در سرنوشت خود می داند. در اینجا برخی از آیات مربوطه را ذکر می کنیم:

قَدْ خَلَت مِن قَبْلِکُمْ سنَنٌ فَسِیرُوا فى الأَرْضِ فَانظرُوا کَیْف کانَ عَقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ؛

پیش از شما، سنت ها (و مجازات های الهی بر طبق اعمال امت ها) وجود داشت، پس در روی زمین، گردش کنید و ببینید سرانجام تکذیب کنندگان (آیات الهی) چگونه بوده است؟

أَ فَلَمْ یَسِیرُوا فى الأَرْضِ فَتَکُونَ لهَُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بهَا أَوْ ءَاذَانٌ یَسمَعُونَ بهَا فَإِنهَا لا تَعْمَى الأَبْصرُ وَ لَکِن تَعْمَى الْقُلُوب الّتى فى الصدُورِ؛

آیا آنان در زمین سیر نکردند، تا دل هایی داشته باشند که (حقیقت را) با آن درک کنند؛ یا گوش هایی که با آن (ندای حق را) بشنوند؟! زیرا (بسیار می شود که) چشم های ظاهر نابینا نمی شود، بلکه دل هایی که در سینه هاست کور می شود.

قُلْ سِیرُوا فى الأَرْضِ فَانظرُوا کیْف کانَ عَقِبَةُ الْمُجْرِمِینَ؛

بگو: «در زمین سیر کنید و ببینید سرانجام مجرمان چگونه بود!»

قُلْ سِیرُوا فى الأَرْضِ فَانظرُوا کیْف بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمّ اللّهُ یُنشِئُ النّشأَةَ الاَخِرَةَ إِنّ اللّهَ عَلى کلِّ شىْءٍ قَدِیر؛

بگو: «در زمین بگردید و بنگرید خداوند چگونه آفرینش را آغاز کرده است؟ سپس خداوند (به همین گونه) جهان آخرت را ایجاد می کند؛ به یقین خدا بر هر چیزی تواناست.

أَوَ لَمْ یَسِیرُوا فى الأَرْضِ فَیَنظرُوا کَیْف کانَ عَقِبَةُ الّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ کانُوا أَشدّ مِنهُمْ قُوّةً وَ أَثَارُوا الأَرْض وَ عَمَرُوهَا أَکثرَ مِمّا عَمَرُوهَا وَ جَاءَتْهُمْ رُسلُهُم بِالْبَیِّنَتِ فَمَا کانَ اللّهُ لِیَظلِمَهُمْ وَ لَکِن کانُوا أَنفُسهُمْ یَظلِمُونَ؛

آیا در زمین گردش نکردند تا ببینند عاقبت کسانی که قبل از آنان بودند چگونه بود؟! آنها نیرومندتر از اینان بودند، و زمین را (برای زراعت و آبادی) دگرگون ساختند و بیش از اینان، آن را آباد کردند، و پیامبرانشان با دلایل روشن به سراغشان آمدند (اما آنها انکار کردند و کیفر خود را دیدند)؛ خداوند هرگز به آنان ستم نکرد، ولی خودشان به خویشتن ستم می کردند.

پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله و سلم) نیز در حدیثی سفر و گردش گری را موجب سلامتی جسمی و بهره مندی اقتصادی می داند و می فرماید: «سَافِرُوا تَصِحُّوا سَافِرُوا تَغْنَمُوا.»

در دیوان اشعار منسوب به امام علی(علیه السلام) دربارة اهمیت سفر چنین آمده است:

در طلب بزرگی از وطن خارج شو؛ مسافرت کن؛ زیرا در مسافرت پنج فایده است: فراموشی غصه ها، بهرة اقتصادی، کسب دانش، ادب آموزی، و همراهی با انسان های بزرگ.

صله ارحام

یکی دیگر از بهترین و ارزشمندترین راه های گذران اوقات فراغت، دید و بازید از اقوام و خویشاوندان و دیدار دوستان است. اسلام به منظور حفظ و تقویت بنیان های اجتماعی و روابط خویشاوندی تأکید زیادی بر صله رحم و ارتباط با اقوام دارد. برکات مادی و معنوی فراوانی برای آن برشمرده است. طبیعتاً در زمان کار و فعالیت های شغلی و روزانه فرصت و امکانی برای انجام این وظیفة دینی و انسانی نیست. به همین دلیل، مناسب ترین اوقات برای انجام چنین کاری، اوقات فراغت است.

در اینجا به ذکر چند روایت از میان صدها آیه و روایتی که در این زمینه وارد شده است، اکتفا می کنیم:

امام علی(علیه السلام) می فرماید:

إِنَّ لِأَهْلِ الدِّینِ عَلَامَاتٍ یُعْرَفُونَ بِهَا صِدْقَ الْحَدِیثِ وَ أَدَاءَ الْأَمَانَةِ وَ وَفَاءً بِالْعَهْدِ وَ صِلَةَ الْأَرْحَامِ‏ و ...‏؛

دینداران شاخصه هایی دارند که با آنها می شود آنان را شناخت: راستگویی، امانت داری، وفاداری، ارتباط با خویشاوندان و ...

امام باقر(علیه السلام) می فرماید:

صِلَةُ الْأَرْحَامِ‏ تُزَکِّی الْأَعْمَالَ وَ تُنْمِی الْأَمْوَالَ وَ تَدْفَعُ الْبَلْوَى وَ تُیَسِّرُ الْحِسَابَ وَ تُنْسِئُ فِی الْأَجَلِ؛

ارتباط با خویشاوندان، موجب پاکی اعمال، رشد اموال، دفع بلاها، حسابرسی آسان و طول عمر می شود.

امام جعفر صادق(علیه السلام) می فرماید:

صِلَةُ الْأَرْحَامِ‏ تُحَسِّنُ الْخُلُقَ وَ تُسَمِّحُ الْکَفَّ وَ تُطَیِّبُ النَّفْسَ وَ تَزِیدُ فِی الرِّزْقِ وَ تُنْسِئُ فِی الْأَجَل؛

ارتباط با خویشاوندان، اخلاقی نیکو، دست و دلی باز، جانی پاکیزه، رزقی فراوان و عمری طولانی را به ارمغان می آورد.

عبادت خداوند

از نگاه قرآن کریم عبادت و بندگی خداوند هدف اصلی آفرینش انسان است: «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاَّ لِیَعْبُدُونِ».بنابراین انسانی که می خواهد در راستای فلسفة وجودی خود حرکت کند، باید همة اوقات خود به عبادت خدا مشغول باشد. البته بندگی و عبادت لزوماً به معنای عبادت های مرسوم و شناخته شدة فقهی نیست. انسان حتی می تواند خوردن و خوابیدن و تفریحات خود را عبادت الهی بداند. مشروط به آنکه به انگیزة الهی و در راستای وصول به مقام قرب انجام گیرند. در عین حال، انجام عبادت های ویژه، مثل نماز های مستحبی، خواندن اذکار و دعاهای ویژه، روزه گرفتن مستحبی، تمرکز و توجه بیشتر به آیات قرآنی و امثال آن، می تواند یکی از شایسته ترین کارها در اوقات فراغت باشد.

امام علی(علیه السلام) در دعایی از خدای متعال چنین می خواهد:

اللهم فَرِّغْنِی‏ لِمَا خَلَقْتَنِی‏ لَهُ‏؛

خداوندا! برای دستیابی به آنچه که مرا برایش آفریده ای فراغتی به من عطا کن.

حسابرسی نفس

یکی از شایسته ترین کارهایی که می توانیم با فراغ بال بیشتری در اوقات فراغت خود انجام دهیم، حسابرسی اعمال روزانه یا اعمال گذشتة خود است. انسان گاهی چنان درگیر فعالیت های شغلی و کارهای روزمرة خود می شود که هدف اصلی زندگی را فراموش می کند. حتی ممکن است روزها بگذرد و سؤالات اساسی حیات انسانی برای او مطرح نشود چه رسد به اینکه نوع مواجهه خود با آنها را تحلیل کند: سؤالاتی از این قبیل که از کجا آمده ام؟ برای چه آمده ام؟ چرا آمده ام؟ به کجا می روم؟ چگونه باید این راه را طی کنم؟ نیازها و توشة این راه چیست؟ همراهان این راه کیانند؟ راهزنان این راه کیانند و کجایند؟ و امثال آن. اوقات فراغت بهترین زمانی است که هر کسی می تواند بخشی از آن را برای تأمل پیرامون این پرسش ها اختصاص دهد. امام علی(علیه السلام) در این باره می فرماید:

مَا أَحَقَّ الْإِنْسَانَ أَنْ تَکُونَ لَهُ سَاعَةٌ لَا یَشْغَلُهُ عَنْهَا شَاغِلٌ یُحَاسِبُ‏ فِیهَا نَفْسَهُ‏ فَیَنْظُرُ فِیمَا اکْتَسَبَ لَهَا وَ عَلَیْهَا فِی لَیْلِهَا وَ نَهَارِهَا؛

چقدر شایسته است انسان زمانی در اختیار داشته باشد که از مشغولیت های زندگی چیزی او را سرگرم نسازد: ساعتی که از خودش حسابرسی کند و دربارة آنچه در شبانه روز برای خود به دست آورده و یا از کف داده است، بیندیشد.

و نیز درحدیث دیگری به تقسیم اوقات فرد دیندار اشاره دارند و از ساعت حسابرسی در کنار ساعت مناجات و ساعات مخصوص لذّت های حلال، یاد شده است:

إِنَّ لِلْمُؤْمِنِ‏ ثَلَاثَ‏ سَاعَاتٍ‏ فَسَاعَةٌ یُنَاجِی فِیهَا رَبَّهُ وَ سَاعَةٌ یُحَاسِبُ فِیهَا نَفْسَهُ وَ سَاعَةٌ یُخَلِّی بَیْنَ نَفْسِهِ وَ بَیْنَ لَذَّاتِهَا فِیمَا یَحِلُّ وَ یَجْمُل‏؛

امام صادق(علیه السلام) نیز می فرماید، هر مسلمانی دست کم باید یک روز در هفته، خود را از کارهای روزمره فارغ کند و به مسائل تربیتی و دینی خود توجه ویژه نماید. مسائل دینی خود را پیگیری نماید. ابهامات خود را رفع نماید:

أُفٍّ لِلرَّجُلِ الْمُسْلِمِ أَنْ لَا یُفَرِّغَ نَفْسَهُ فِی‏ الْأُسْبُوعِ‏ یَوْمَ‏ الْجُمُعَةِ لِأَمْرِ دِینِهِ فَیَسْأَلَ عَنْه‏؛

افّ بر مسلمانی که برای کار دین خویش و پرسش دربارة آن، [دست کم] روز جمعة هر هفته، خود را از [کارهای دیگر] فارغ نمی سازد.

 

سبک زندگی...